Waarom ligt een groot deel van Nederland onder de zeespiegel?

Nederland is beroemd om zijn dijken, molens en polders. Dat is geen toeval: ongeveer een kwart van het land ligt onder de zeespiegel. Zonder bescherming zou bij hoog water een groot deel van het westen onderlopen. Hoe is dat zo gekomen? Het antwoord ligt voor een deel in de natuur, maar vooral in wat mensen zelf met het landschap hebben gedaan.

Hoe laag ligt Nederland eigenlijk?

Hoogtes in Nederland worden gemeten ten opzichte van het Normaal Amsterdams Peil, kortweg NAP. Dat is een vast referentieniveau dat ongeveer overeenkomt met de gemiddelde zeespiegel. Volgens het Planbureau voor de Leefomgeving ligt zo'n 26 procent van Nederland onder zeeniveau en is ongeveer 59 procent gevoelig voor overstromingen, ook door de grote rivieren. Het laagste punt ligt op 6,76 meter onder NAP, in de Zuidplaspolder bij Nieuwerkerk aan den IJssel.

Een land gebouwd op een delta

Nederland ligt in de delta van de Rijn, de Maas en de Schelde. Na de laatste ijstijd steeg de zeespiegel en voerden rivieren en zee zand en klei aan. Achter de duinen aan de kust ontstonden uitgestrekte moerassen, waar plantenresten zich ophoopten tot dikke lagen veen. Dat veen lag oorspronkelijk niet laag, maar juist vaak boven de zeespiegel.

Waarom zakte het land?

De grootste verandering kwam door de mens. Vanaf ongeveer het jaar 1000 begonnen boeren de veengebieden te ontginnen. Daarbij speelden drie dingen een rol.

Ontwatering van het veen

Om op veen te kunnen boeren, groeven mensen sloten om het water af te voeren. Droog veen klinkt in en komt in contact met zuurstof, waardoor het langzaam verdwijnt. Daardoor daalde de bodem steeds verder. Dit proces gaat op sommige plekken nog altijd door.

Turfwinning

Veen werd ook afgegraven en gedroogd tot turf, een belangrijke brandstof. Op veel plekken ontstonden zo grote plassen, die door golfslag steeds verder aangroeiden. De Haarlemmermeer is daarvan het bekendste voorbeeld.

Zee en rivieren

Terwijl de bodem daalde, steeg de zeespiegel langzaam verder. Het verschil tussen land en water werd dus van twee kanten groter, en daarmee ook de noodzaak om het land te beschermen.

Polders, dijken en gemalen

Een polder is een stuk land met een eigen waterpeil, omringd door dijken. Het overtollige water moet steeds worden weggepompt. Vroeger deden windmolens dat, later stoomgemalen en nu vooral elektrische en dieselgemalen. Het werk is op te delen in vier stappen:

1. Regen- en kwelwater stroomt via sloten en vaarten naar het laagste punt.
2. Een gemaal pompt het water omhoog naar een hoger gelegen boezem of rivier.
3. Het water wordt via rivieren en sluizen afgevoerd naar zee.
4. Waterschappen bewaken het peil en onderhouden de dijken.

Die waterschappen zijn eeuwenoud: ze bestaan al sinds de dertiende eeuw en behoren tot de oudste bestuursorganen van Nederland.

De ramp van 1953 en de Deltawerken

In de nacht van 31 januari op 1 februari 1953 braken in Zeeland, Zuid-Holland en Noord-Brabant de dijken door tijdens een zware storm. In Nederland kwamen 1836 mensen om het leven. Naar aanleiding daarvan kwamen de Deltawerken: een reeks dammen, sluizen en stormvloedkeringen die de kustlijn fors verkortte. Rijkswaterstaat beheert deze werken nog steeds.

God schiep de wereld, maar de Nederlanders schiepen Nederland.

Wat betekent de stijgende zeespiegel?

Door klimaatverandering stijgt de zeespiegel sneller. Tegelijk gaat de bodemdaling in veengebieden door. Nederland werkt daarom in het Deltaprogramma aan de bescherming voor de lange termijn. Denk aan zandsuppleties langs de kust, het versterken van dijken en meer ruimte voor rivieren. De website van het Deltaprogramma laat zien welke plannen er zijn.

Wat je moet onthouden

• Ongeveer een kwart van Nederland ligt onder de zeespiegel.
• Ontwatering en turfwinning lieten de bodem dalen.
• Dijken en gemalen houden de polders droog.
• De Deltawerken zijn een reactie op de ramp van 1953.

Bronnen

• Planbureau voor de Leefomgeving, cijfers over overstromingsgevoeligheid
• Rijkswaterstaat, informatie over de Deltawerken
• Deltaprogramma, plannen voor waterveiligheid

Afbeelding: satellietbeeld van het IJsselmeer en Flevoland in valse kleuren, NASA, publiek domein.